post title

فيزيولوژى توليد و ترشح شير

مبداء شير، غدهی پستانى تکامل يافتهی پستانداران است، پستان (Udder)  گاو توسط بافت پيوندى به سطح شکم متصل مى‌شود، علاوه‌براين، ليگامانت‌هائى سبب نگهدارى غدهی پستانى مى‌‌‌شوند.

پستان گاو توسط يک خط از بافت پيوندى از وسط به دو قسمت طولى مساوى تقسيم مى‌شود، هر يک از اين دو قسمت به‌وسيلهی يک غشاء نازک پيوندى دوباره به ‌دو قسمت جلوى و عقبى (خلفى و قدامي) تقسيم مى‌گردد. بدين ترتيب پستان گاو شامل چهار قسمت مى‌شود که به هر قسمت يک کاريته (Quarter) گويند. هر کاريته به يک سر پستان (Teat) منتهى مى‌گردد. شير در کاريته‌ها توسط سر پستان‌ها از پستان خارج مى‌شود. خروج شير به‌وسيلهی يک ماهيچه حلقوى به‌نام اسفنکتر که در انتهاى مجراى خروج شير قرار دارد، کنترل مى‌گردد.

در حال طبيعى فعاليت پستان جهت توليد شير بلافاصله بعد از زايش شروع مى‌شود و پس از مدتى تراوش شير قطع مى‌شود. (در طبيعت بعد از مدتى که از زايش گذشت توليد شير حيوان قطع مى‌شود، ولى در اثر تربيت تغذيهی صحيح و اصلاح‌نژاد در گاو بشر توانسته است جهت استفاده خودش مدت توليد شير را طولانى و مقدار آن را زيادتر بکند).

شير در داخل سلول‌هاى آلوئدى غده پستانى ساخته مى‌شود. مواد اوليه لازم جهت ساختن شير توسط خون به آلوئول‌ها آورده مى‌شود.

شکل و رشد پستان از نظر توليد شير اهميت بسيار زيادى دارد؛ ولى هميشه پستان بزرگ مطلوب نيست؛ پستان بزرگ موقعى مطلوب است که سلول‌هاى ترشح‌کننده شير بيشترى داشته باشد؛ اين‌چنين پستان‌ها قبل از دو شش پر و حجيم بعد از شيردوشى جمع مى‌شوند. اگر بافت پيوندى پستان زياد باشد آن را پستان گوشتى و اگر بافت پيوندى از طبقات چربى احاط شده باشد، پستان پرچربى ناميده مى‌شود. اين‌چنين پستان‌‌ها بعد از دوشش به همان حال قبل از دوشش باقى مى‌مانند.

حجم پستان برحسب نژاد، فرد و در هر فرد با توجه به موقع لاکتاسيون فرق مى‌کند. رشد پستان از دورهی جنينى يعنى ۳۰ روز بعد از بارورى شروع مى‌شود، به‌طورى که در گوسالهی تازه متولد شده نوک پستانک‌ها به‌خوبى نمايان است. با رشد گوساله پستان هم رشد مى‌کند؛ ولى رشد مجارى پستان کمتر است؛ با بالغ شدن گوساله در هر دورهی فحلى تحت‌تأثير هورمون استروژن که از فوليکول‌هاى تخمدان ترشح مى‌شود مجارى پستان رشد مى‌کند.

خون مورد احتياج پستان گاو به‌وسيلهی ۲ سرخرگ اصلى که از قسمت فوقانى پستان وارد مى‌شود تأمين مى‌گردد که مجدداً هر يک از سرخرگ‌ها به دو قسمت منشعب شده و هرکدام خون مورد احتياج يکى از چهار قسمت پستان را تأمين مى‌کند. اين تقسيمات سرخرگى در داخل پستان ادامه مى‌يابد و بالاخره به‌صورت مويرگ اطراف سلول‌هاى ترشح‌کننده شير را مى‌گيرد. مويرگ‌ها مهم‌ترين قسمت دستگاه گردش خون پستان را تشکيل مى‌دهند، زيرا توسط همين مويرگ‌ها است که مواد لازم جهت تغذيه و رشد پستان، ترشح و توليد شير در اختيار سلول‌ها گذاشته مى‌شود.

خون پس از جا گذاشتن مواد لازم جهت ساخته شدن مجدداً به‌وسيلهی مويرگ‌ها جمع شده و به‌وسيلهی سياهرگ از پستان خارج مى‌شود، تنها قسمت خيلى کمى از مواد موجود در خون در هر موقع عبور از غدهی پستانى توسط سلول‌‌هاى پستانى گرفته مى‌شوند؛ تخمين‌زده مى‌شود که براى توليد هر يک کيلوگرم شير در حدود ۵۰۰-۳۰۰ کيلو خون از غدهی پستانى بايد عبور بکند. در يک گاو روزانه جهت توليد حدود ۲۴ کيلوگرم شير به حدود ۱۰ تن جريان خون احتياج است.

بافت‌هاى ترشحى و پيوندى داخل پستان به‌وسيلهی مايع بيرنگى که لنف ناميده مى‌شود، احاطه مى‌گردند. لنف در تمام قسمت‌هاى پستان بين بافت‌ها و سلول‌هاى به‌خصوص در جاهائى که خون وجود ندارد جريان مى‌يابد که علاوه بر تأمين مواد لازم جهت توليد شير مايعاتى را هم که در بافت‌ها وجود دارد، جمع کرده و مجدداً وارد دستگاه گردش خون مى‌کند؛ علاوه بر اين، گره‌هاى لنفى موجود در پستان باعث منهدم شدن و يا برطرف شدن اجسام خارجى و يا باکترى‌هاى وارد شده به پستان‌ها مى‌شوند و بدين ترتيب از عفونت‌هائى که ممکن است در پستان ايجاد شود، ممانعت مى‌کنند.

عوامل مؤثر در توليد و ترکيبات شير

   اندازهی بدن حیوان

   سن

   شیر

   فاصله دو زایش (Calving Interval)

   فاکتورهای محیطی

   فحلی و آبستنی

   مرحله ی لاکتاسیون

   نژاد و توارث فردی

فاکتورهائى که در مقدار و ترکيبات شير توليدى اثر مى‌گذارند دو دسته هستند، فيزيولوژى و محيطى بعضى از فاکتورهاى فيزيولوژيکى که مقدار و ترکيبات شير را تحت تأثير قرار مى‌دهند عبارتند از:

۱. نژاد و توارث فردى

۲. مرحله لاکتاسيون

۳. فحل و آبستنى

۴. فاصله دو زايش

۵. شير

۶. سن

۷. اندازه بدن حيوان

۸. فاکتورهاى محيطى.

 

 

نژاد و توارث فردى

متغير بودن استعداد توليد شير، چربى و ساير ترکيبات شير يک صفت توارثى است. اين صفت هم مربوط به نژاد مى‌شود و هم از فردى به فرد ديگر فرق مى‌کند.

مرحله ی لاکتاسيون

بزرگترين تغييرات در ترکيب شير بلافاصاله بعد از زايمان و در طول ۵ روز صورت مى‌گيرد. بعد از زايش و با شروع شيروارى مادهی ترشحى که در پستان گاو وجود دارد، کلستروم ناميده مى‌شود که از يک لحاظ شير نيست. ترکيب اين در روزهاى آينده تغيير کرده و رقيق مى‌شود.

مقدار کل شير توليدى تا يک ماه بعد از زايش افزايش پيدا مى‌کند بعد از آن به‌تدريج کم مى‌شود، برعکس اين، درصد چربى در اواخر دوران لاکتاسيون بيشتر مى‌شود.

فحلى و آبستنى

مقدار شير و درصد چربى آن در روزهاى فحلى و يا بعد از آن ممکن است کاهش داشته باشد؛ با شروع ماه پنجم آبستنى مقدار توليد شير در گاو آبستن نسبت به گاو غير آبستن کاهش قابل ملاحظه‌اى نشان مى‌دهد.

فاصله دو زايش (Calving Interval)

مطالعات انجام گرفته نشان مى‌دهد که هر ۱۲ ماه يک‌بار زايش خيلى اقتصادى است و سبب مى‌شود که گاو ۸ هفته در حالت خشک به سر ببرد و بتواند در طول اين مدت خشک بودن ذخائر بدنى از دست رفته‌ آن را ترميم بکند.

شير

لحظات آخر شيردوشى درصد چربى بيشترى نسبت به شير لحظات اوليهی شير دوشى دارد.

سن

سن گاو در توليد و ترکيبات شير اثر محسوسى دارد؛ بيشتر گاوها وقتى که در ۶ سالگى به بلوغ جسمى رسيدند ماکزيمم شير را توليد مى‌کنند و پس از اين سن مقدار توليد شير کمتر مى‌شود.

اندازهی بدن حيوان

در داخل يک نژاد گاوهائى که جثهی بزرگى دارند در مقايسه با گاوهاى با جثهی کوچک مقدار شير بيشترى توليد مى‌کنند.

 

 

فاکتورهاى محيطى

عملکرد هر حيوان تحت‌تأثير توراث و عوامل محيطى است. با توجه به اين امر ماکزيمم توسعهی صفات اقتصادى مثل توليد شير موقعى به وقوع خواهد پيوست که اپتيمم شرايط محيطى فراهم باشد.

 

بعضى از فاکتورهاى محيطى مؤثر در توليد و ترکيب شير عبارتند از:

۱. غذا: اگر به گاو شيرى غذا داده نشود و يا حيوان غذا نخورد توليدى نخواهد داشت.

۲. مدت زمان خشک بودن: براى هر گاو شيرى جهت توليد شير به مقدار و ترکيب مناسب ۸-۶ هفته خشک بودن (شير توليد نکردن) ضرورى است. در طول اين مدت گاو مى‌تواند مواد لازم جهت توليد شير در شيروارى را در بدن خود ذخيره بکند.

۳. وضع فيزيکى بدن در موقع زايش: گاوهاى لاغر و با وضع فيزيکى ضعيف بودن مقدار شير کمترى توليد خواهند کرد.

۴. دفعات شيردوشى در يک شبانه‌روز: دفعات دو شش روزانه در مقدار شير توليدى تأثير زيادى دارد. گاوى که روزانه ۳ بار دوشيده مى‌شود در مقايسه با گاوى که روزانه ۲ بار دوشيده مى‌شود شير بيشترى توليد مى‌کند.

۵. نامنظم بودن تغذيه و شيردوشي: نامساوى بودن فاصله دو دوشش و يا نامنظم بودن زمان تغذيه سبب کاهش شير و تغيير در مقدار ترکيبات شير خواهد شد.

۶. تغيير شيردوش: گاوهاى پر توليد به‌علت حساسيت زياد آنها در مقابل هر تغييري، مثل عوض شدن شيردوش، مقدار توليد شير آنها کم مى‌شود.

۷. درجهی حرارت محيط و فصل: درصد چربى شير در فصول مختلف متغير است، در پائيز و زمستان درصد شير بيشتر و در بهار و تابستان کمتر است. اين تغيير ممکن است به‌علت گرما و رطوبت، تغيير وزن بدن، مقدار و نوع غذاى مصرف باشد.

۸. تغييرات روزانه: براساس مطالعات انجام گرفته، مقدار درصد چربى شير از روزى به روز ديگر متفاوت است.

۹. امراض، بيمارى‌هاى مختلف مقدار و ترکيب شير توليد شده را تحت تأثير قرار مى‌دهند.

برچسب ها

اشتراک گذاری

نظرات

  • image title
    محمد غنیمتی
    1398/06/08

    تست نظر سایت خوبی هست.

درج نظر.